Thấy người sang bắt quàng làm họ, cái vụ nhà Nobel Toán, ngửi khói hành lang, biết mình đuợc Nobel, bèn vội vàng xin nhà nước mũi lõ phát cho quốc tịch Tây, có cái gì giông giống Gấu, khi, vào năm 1954, ở Hà Nội, khi Ông Tây chồng bà Me Tây là Cô Dung của Gấu, làm thủ tục kết hôn, và đưa vợ về nước, thì Gấu cũng tự nhủ, mình sẽ học tiếng Tây, để làm sao viết cho được 1 cái thư bằng tiếng Tây, cám ơn 1 ông Tây thuộc địa, bởi vì không có ông, là không làm sao có… Gấu Nhà Văn, và thay vì như vậy, thì có 1 thằng Bắc Kít khốn nạn cũng cỡ Đông B, chắc hẳn !

Về già, Gấu ngộ ra, giả như Gấu cố học tiếng Tây, để chuồn, thì chắc hẳn, sẽ được như, thí dụ, ông Tây mũi tẹt, cách đây mấy chục năm đã từng dịch Camus !

Gần bốn mươi lăm năm trước, vào tháng 12/1966, khi chuyển dịch xong truyện kể La Chute (Sa đọa – 1954) của nhà văn Pháp Albert Camus (1913-1960), chúng tôi có bộc bạch như sau: « Trong công trình này, chúng tôi đã gặp nhiều trường hợp khó xử: người Việt nam ít khi biểu lộ những thực tại vô hình bằng những khái niệm trừu tượng, mà thường gợi ý qua nhiều cách nói vận dụng hình ảnh cụ thể. Mà ép buộc dùng hình ảnh cụ thể lại khó bề bám sát ý nghĩa của từ ngữ trừu tượng. Gặp những trường hợp tương tợ, chúng tôi đã không ngại tùy cơ ứng biến, cốt sao vừa diễn tả được trọn vẹn những ý niệm phát biểu. »
TTD

Cái ông Camus được ông Tây mũi tẹt này dịch gần bốn mươi năm trước khác hẳn ông Camus bây giờ, sau cú 11/9, thí dụ. Ông ta thì vẫn thế, Sa Đọa của ông thì vẫn thế, nhưng cái nhìn của chúng ta, về ông, về tác phẩm của ông, khác đi, khác đi nhiều lắm.
Gấu thực sự không hiểu ông Tây mũi tẹt, nghĩ gì, khi chọn Camus, và chọn Sa Đọa để dịch, cách đây mấy chục năm, vào lúc cuộc chiến Mít "chưa hứa hẹn những điều khủng khiếp", [ông này chuồn lẹ lắm, trước tất cả mọi người, kể cả ‘người của chúng ta ở Paris’, chắc hẳn, vì khi GNV còn cắp sách đi học, thì đã thấy ông ta ở Paris rồi!]

Cái chuyện "khó xử" khi dịch của ông, mang tính 'kỹ thuật', khi chuyển dịch bất cứ 1 ngôn ngữ. Ông không cho biết, cái khó xử, kia, khác, khi chọn Camus để dịch?

Hay là ông lấn cấn khi "bỏ mẹ tôi", và chọn Đầm làm mẹ?

Đây là vấn đề tiềm ẩn, có thể, bởi vì như NMG có lần giải thích, khi GNV hỏi, văn của ông khác hẳn Dos, tại sao lại chọn Dos là Thầy, anh trả lời, chính vì khác, nên chọn, như 1 kẻ mình không làm sao đạt tới, và chỉ đứng xa vái vọng.

Ông Tây mũi tẹt, do bỏ chạy mẹ tôi, nên lương tâm của ông cắn ông ta đau quá, nên chọn Camus để dịch?
Chắc không đâu, vì nghe khẩu khí của ông, chỉ qua 1 đoạn viết, thì có vẻ ông rất ư là tự mãn. Hơn thế nữa, còn giở giọng Thầy ra dậy dỗ, coi độc giả như học trò của ông:

Trở lên trên là những í kiến sơ đẳng, nhưng đã được tôi luyện qua kinh nghiệm thực tiễn giảng dạy và chuyển dịch Pháp->Việt, Việt->Pháp và Pháp->Anh, Anh->Pháp. Tuy chỉ chạm tới những chi tiết nhỏ nhặt, nhưng chẳng phải vì vậy mà không liên quan tới những vấn đề khái quát.
TTD

Đúng giọng bố chó xồm! Không có lấy 1 tí khiêm tốn tối thiểu làm thuốc!

Chắc vào lúc đó, ông Tây mũi tẹt đang ngồi dịch Camus ở Paris. 

Một trong những chuyện cực thú của VC, đối với riêng GNV, đó là cách chúng đối xử với đám Miền Nam bỏ chạy bợ đít chúng: đếch cho về!
Anh Tây mũi tẹt này, già quá rồi, sắp chết rồi, chúng mới gật đầu cho về.
Về 1 cái, là lên giọng Thầy, dạy hết người dịch này đến người dịch kia, cả ở trong lẫn ngoài nước, lại còn khoe sách được nhà nước VC cho phép in, sắp cho ra lò!
Chán thật!

Nadine Gordimer chọn Sách Trong Năm 2007: Camus @ Combat:

Non-fiction - Camus at "Combat": Writing  1944-1947 by Albert Camus, edited by Jacqueline Levi-Valensi (Princeton): editorials and other texts, letters, published at high personal risk by Camus in what began as an underground newspaper during the German of Occupation of France. Every line totally charged with extraordinary synthesis of passionate conviction and objectivity in intellecctual force that distinguishes Camus's creative talent in his novels, The Plague and The Outtsider. As editor and journalist, he writes on the premiss, good for during the Occupation and prescient for our present he did not live to see: " ... the end of ideologies is upon us, that is, the end of absolute utopias that destroy themselves owing to the heavy price they eventually exact when they seek to become part of historical reality". After the war, he wrote on Algeria what held good for other colonial empires as well: "The failure to peacefully put an end to colonialism in the aftermath of World War II ... a serious, if not the most serious, failure of French democracy itself'.

… Loại không giả tưởng, tôi chọn cuốn “Camus tại báo Combat", gồm những bài bình luận, và những bài viết khác, xuất hiện vào lúc thật nguy hiểm cho người viết, trên tờ nhật báo chui tại một nước Pháp bị Nazi chiếm đóng. Mỗi dòng viết, chứa trong nó, sự tổng hợp kỳ tuyệt, của niềm tin say mê và của tính khách quan, trong một sức mạnh trí tuệ, chính nó làm rạch ròi ra cái tài năng sáng tạo của Camus, ở trong những cuốn tiểu thuyết, Dịch Hạch và Kẻ Xa Lạ.  Vừa là chủ bút vừa là ký giả, ông viết, về tiền đề, tốt cho thời kỳ [nước Pháp bị] Chiếm Đóng, và còn là một dự báo cho thời hiện tại của chúng ta mà ông chẳng còn sống để chứng nghiệm: “… sự cáo chung của những ý thức hệ đè lên chúng ta, nói rõ hơn, sự cáo chung của những không tưởng tuyệt đối, chúng tự huỷ chúng, và trong khi tự huỷ, chúng còn đòi cái giá nặng nề khi muốn có phần trong thực tại lịch sử”. Sau chiến tranh, ông viết về Algeria, điều được coi là tốt, không chỉ cho cựu xứ sở thực dân thuộc địa này mà còn cho những đế quốc thực dân thuộc địa khác: “Sự thất bại không kết thúc một cách hoà bình chủ nghĩa thực dân thuộc địa, sau khi Đệ Nhị Thế Chiến chấm dứt… là một thất bại nghiêm trọng, nếu không muốn nói, tối nghiêm trọng, cho chính nền dân chủ của nước Pháp”.
Nguồn

Tưởng Niệm Camus

Ở trong những tác phẩm sau này của Camus, phong cảnh – và trên tất cả, phong cảnh quê ta, miền đất thiên đàng Địa Trung Hải của ông - vưỡn hiện diện, thường như là, một ham muốn tàn khốc, an atrocious desire, hay một hoài nhớ khủng khiếp, đến trở thành khốn khổ, khốn nạn, rất ư là hơi bị thảm hại [y chang Gấu, những ngày sắp lìa đời!], a terrible nostalgia: Marthe và bà mẹ của cô, những tên trộm cướp và những tên sát nhân trong Ngộ Nhận, làm thịt du khách trong quán trọ, để có một ngày, có đủ vốn liếng, tậu được một căn nhà bên bờ biển [Ui chao, chẳng lẽ đây là giấc đại mộng của những anh nhà quê Bắc Kít, những anh Cu Sài, xẻ dọc Trường Sơn, hy vọng vô được nước Xề Gòn, kiếm tí chiến lợi phẩm, về làng cũ, xây cái nhà gạch nho nhỏ, sửa sang phần mộ cho ông cụ, cưới một em ở Xóm Đoài, Xứ Đoài mây trắng lắm?], và cái anh chàng Tướng Về Hưu, Jean Baptiste Clemence, sau khi xây dựng xong Địa Ngục, bèn đi vào miền Sa Đọa, The Fall, tên một tác phẩm của Camus, sám hối, và trong một khoảnh khắc trầm thống, rống lên như một con quỉ, Quỉ Bắc Kít, trong một cuộc độc thoại nội tâm: “Ôi, mặt trời Bắc Kịt, ôi bãi biển Đồ Sơn, ôi những hòn đảo Hạ Long của những trận gió thương mại, ôi những hồi ức của thuở thanh niên, chúng mới làm cho đám Bắc Kít chúng ta chán chường làm sao!” [‘Oh, sun, beaches, islands of trade winds, memories of youth that make us despair’]: Ở Camus, cái đẹp và cái ấm mà con người được thừa hưởng từ thiên nhiên không chỉ thỏa mãn nỗi thèm khát của cơ thể, mà còn là một thứ thánh dược thanh tẩy tâm hồn!

Ui chao, những câu sau đây, trong Lần Cuối Sài Gòn, của 'đại văn hào' Gấu Nhà Văn, mà không phải những "thánh ngôn" 'thanh tẩy tâm hồn', ư?

Trong mỗi chúng ta đều có một Sài-gòn âm ỉ cháy. Tôi khơi cục than hồng của tôi, để cho Sài-gòn của bạn sáng ngời.

Lần thứ nhì bỏ chạy quê hương, cùng nỗi nhớ Sài-gòn là sự thật đắng cay mà tuổi già càng làm thêm cay đắng: Một giấc mộng, dù lớn lao dù lý tưởng cỡ nào, cũng không làm sống lại, chỉ một sợi nắng Sài-gòn.

Trong những đêm chập chờn mất ngủ, hồn thiêng của thành phố thức giấc ở trong tôi, tôi tưởng hồn ma của chính mình đang lang thang trên những nẻo đường xưa cũ, sống lại cái phần đời đã chết theo cùng với Sài Gòn, bởi cái phần đời đó mới đáng kể. Tôi đọc lại Nabokov và lần ra sợi dây máu mủ, ruột thịt giữa tác giả-nhà văn lưu vong-con vật đáng thương-nàng nymphette tinh quái. Đọc Koestler để hiểu rằng, tuổi trẻ của tôi và của bao lớp trẻ sau này, đều bị trù yểm, bởi một ngày mai có riêng một con quỷ của chính nó: Miền Bắc, Hà-nội.

Suốt cuộc đời, Camus luôn tỏ ra trung thành với niềm tin, rằng con người phải hoàn chỉnh trọn vẹn chính mình, sống trọn với bản chất của mình, khi mình tương hợp với thế giới tự nhiên, khi cuộc ly dị giữa nó và thế giới tự nhiên sẽ cắt manh mún cuộc hiện hữu nhân sinh của nó. Có lẽ, đây là niềm tin, kinh nghiệm của một người lớn lên không nương tay nhờ sỏi, đá, bụi bặm, giọt mưa, sợi nắng, và, nó tách Camus ra khỏi cái đám đông khốn kiếp ở thành phố, ở Paris, và hơn thế nữa, tách ông ra khỏi cả một tầng lớp trí thức cùng thế hệ với ông. Tất cả lũ, nào Mác Xịt, nào Ky Tô, nào tự do, nào hiện sinh, đều có một điểm chung: chúng đều thần tượng hoá lịch sử. Sartre và Merleau-Ponty, Raymond Aron và Roger Garaudy, Emmanuel Mounier và Henri Lefebvre, ít ra đều đồng ý về một điểm: rằng con người là một con người xã hội, và, để hiểu nỗi khốn cùng, những khổ đau của nó, và đề ra giải pháp cho vấn đề của con người, việc đó chỉ thế xẩy ra, ở trong cái khung lịch sử. Kẻ thù ở bất cứ đâu đâu, ở bất cứ điều gì khác, nhưng đám này đều chia sẻ với nhau một giáo điều rộng lớn nhất trong mọi giáo điều của thời đại chúng ta: rằng lịch sử là chìa khóa cho câu hỏi nhân sinh [that history is the key to the human question], là nơi chốn, môi trường, ở đó, trọn số phận của con người được quyết định.
Llosa: Albert Camus và đạo đức học của những giới hạn

Bây giờ thì Gấu hiểu được, vị trí của ông anh nhà văn nhà thơ của Gấu, và cái sự tại sao ông không chịu nổi Camus!

GNV này thường tự hỏi, nhiều câu lẩn thẩn, thí dụ, trong khi trong 3 triệu Mít chết, thì anh Tây mũi tẹt này đang làm gì ở Paris. GNV biết, 1 trong những ông bạn của anh ta, làm cớm cho VC, còn anh này thì không biết làm gì

Vẫn được đi, nhưng chẳng lẽ cả 1 cuộc chiến đau thương như thế, thoát chết nhờ bỏ chạy, và nay già, được VC cho về, chỉ để khoe, tớ rành tiếng Tây, tiếng Anh, và đã làm thầy ở xứ người?

Vẫn được đi. Tuy nhiên GNV này không làm sao hiểu được, bằng cách nào anh ta đọc, và dịch Camus?

My dad read me The BFG by Roald Dahl when I was younger. I'm really fond of that book. Le Petit Prince [by Antoine de Saint-Exupéry]. I like books that aren't just lovely but that have memories in themselves. Just like playing a song, picking up a book again that has memories can take you back to another place or another time.
10 Questions

Tôi thích những cuốn sách chứa trong nó những hồi ức, giống như chơi 1 bản nhạc, cầm lại nó lên là những hồi ức có thể đưa bạn trở lại 1 nơi chốn khác, 1 thời gian khác. 

Anh Tây mũi tẹt này đọc Camus, thì có được những hồi ức gì? Và chúng đưa anh ta đi đâu, đến thời nào khác, khi đọc lại?

Nhân vụ ông Tây mũi tẹt cao giọng về dịch dọt, chê thiên hạ dịch thua ông xa, TV post bài viết của Nabokov, Nghệ Thuật Dịch, bản tiếng Tây, trước, bản tiếng Anh, sau [khi nào tìm được trong Tàng Kinh Các hầm bà làng của GNV!], liên quan tới ba bước tới địa ngục, trong dịch thuật!

Đọc, rồi áp dụng một cách thông minh và thiên tài vào trường hợp ông Tây mũi tẹt, thì thấy.. không được!
Đúng ra, phải nhét ông ta vào trường hợp mà Steiner đã chỉ ra, trong bài viết Nhân Văn, đại khái, người nào mà nghe câu hát của TCS, Tình Yêu như Trái Phá, mà không thấy rùng mình, thì đúng là mù, hoặc điếc, hoặc cơ thể chậm phát triển!
Hoặc mắc bịnh vô cảm như VC thường nói!
Với ông Tây mũi tẹt này, quả đúng như thế, và đây là do thiếu 1 ngày lính mà ra.
Chuồn lẹ quá, thành thử chẳng thấy rùng mình gì hết, khi nghe hát nhạc Trịnh, mà chỉ thấy “buồn bã với những môi hôn”!
Chính vì chuồn lẹ quá, chưa từng nghe tiếng trái phá, nên cho rằng nó giống như 1 cú sét đánh!
*
Xuyên suốt bài viết, điều mà tôi nhắm tới, đó là ý niệm về "humane literacy". Trong cuộc trò chuyện lớn lao với những người chết còn sống mà chúng ta gọi là đọc sách đó, vai trò của chúng ta không phải là một vai trò thụ động. Đọc là một kiểu hành động, chứ không phải là chuyện mơ màng hay trò nhâm nhi dửng dưng, phát sinh từ buồn chán. Chúng ta lay động sự hiện hữu, tiếng nói của cuốn sách. Chúng ta cho phép nó nhập vô - tuy lúc nào cũng cảnh giác - phần sâu thẳm ở trong chúng ta. Một bài thơ, một cuốn tiểu thuyết cổ điển, chúng áp đảo; chúng tấn công, và chiếm lĩnh những trọng điểm của ý thức. Bằng những chiêu thức kỳ lạ của một bậc thầy, chúng quay quật trí tưởng tượng, cõi dục, tham vọng, và những cơn mộng thật bí ẩn, thật thầm kín của chúng ta. Những kẻ đốt sách biết rõ điều mà chúng đang làm. Nghệ sĩ là một sức mạnh không thể nào kiểm tra được: kể từ Van Gogh, không một con mắt Tây-phương nào nhìn cây bách mà không nhận ra ở trong đó, khởi đầu của một ngọn lửa. 

Theo mức độ tối thượng, văn chương cũng như vậy. Người nào đọc Hồi Thứ 24, sử thi "Iliad" - đêm gặp gỡ giữa Priam và Achilles - hay là chương Alyosha Karamazov quỳ dưới những vì sao, người nào đọc chương XX của Montaigne (Que philosopher c'est apprendre l'art de mourir: Rằng suy tư triết học là học nghệ thuật chết) (6), và cách mà Hamlet sử dụng nó, và người nào mà không thấy mình bị biến đổi, nhận thức về chính cuộc đời mình vẫn như cũ, cái nhìn căn phòng [mới] chuyển tới chẳng gợn chút thắc mắc, những ai kia gõ cửa đâu có gì khác: người đó đọc mà sự thực là mù, tuy vẫn nhìn được, theo nghĩa vật lý. Liệu ai đó có thể đọc "Anna Karenina" hay Proust mà chẳng kinh nghiệm được gì, về sự yếu đuối trong những tình cảm, ý nghĩ liên quan tới dục tính? 

Đọc tới nơi tới chốn, là chấp nhận hiểm nguy. Điều gọi là căn cước, sự tự chủ của chúng ta có thể bị thương tổn. Trong những biểu hiện khởi đầu của chứng động kinh, có một giấc mơ thật đặc trưng; Dostoevsky nói về nó. Con người như bị nhấc bổng ra khỏi thân thể của mình; người đó nhìn ngoái lại và cảm thấy một nỗi sợ bất thần, khùng điên; một hiện hữu khác đang đi vô chính cái thân thể của mình đó, và chẳng còn đường nào để mà trở lại. Nỗi sợ khủng khiếp làm cho cái đầu cố bật dậy, tỉnh giấc. Cũng vậy, khi chúng ta cầm trong tay một tác phẩm lớn lao, văn chương hay triết học, tưởng tượng hay đề thuyết. Nó có thể hoàn toàn chiếm hữu chúng ta, khiến chúng ta [phải] bỏ đi lang thang, sợ hãi ngay chính mình, không còn nhận ra mình. Người nào đọc "Metamorphosis"("Hóa Thân") của Kafka, và nhìn vào gương không rùng mình, người đó có thể đọc bản in, theo nghĩa kỹ thuật của từ "đọc", nhưng thực sự là mù chữ, theo đúng nghĩa của việc đọc. 

 Bởi vì cái cộng đồng của những giá trị truyền thống, đã tản mác, bởi vì những từ, chính chúng cũng bị vặn vẹo, rẻ rúng, bởi vì những thể loại cổ điển châm ngôn, hay ẩn dụ ngày trở thành những kiểu nói làm xàm cho qua đi: nghệ thuật đọc sách, nghệ thuật về một khả năng biết chữ thực sự (true literacy) phải được tái tạo dựng. Đây là nhiệm vụ của phê bình văn học: giúp chúng ta - như là những con người hoàn toàn - đọc. Bằng những thí dụ về sự chính xác, về nỗi sợ hãi, và niềm vui rạng ngời. So với hành động sáng tạo, nhiệm vụ này là thứ yếu. Nhưng chưa bao giờ nó quan trọng như là lúc này. Không có nó, sáng tạo, chính nó, có thể rơi vào câm lặng.

Đọc bài viết của Steiner, từ đó, quy về TTD, GNV thực sự tin, ông ta không đọc được, nói chi dịch, Camus

Cái chuyện VC mê TCS hơn Ngụy ngày nào làm Gấu nhớ đến trường hợp Tẩu Khúc của Thần Chết của Celan. Bài thơ của Celan làm dịu nỗi đau của người Đức, sau cú Lò Thiêu.
Tương tự, nhạc TCS  đã giúp đám bỏ chạy bợ đít VC, đám VC chính hiệu nuốt được nỗi đau 3 triệu con người chết vô ích, và nỗi nhục về tình trạng băng hoại như hiện nay ở trong nước.
Bản thân Trịnh cũng đậm nỗi đau đó, chính vì thế mà ông viết ra thứ nhạc đó!
Tình Yêu như Trái Phá, 1 cách nào đó, còn là nỗi mong mỏi của họ Trịnh. Ông thèm được “chọn bên” [chọn VC trong cuộc chiến, và khi nó chấm dứt, chọn đi cải tạo như bạn bè Miền Nam của ông, chọn đi vượt biển, như cả Miền Nam], và bất cứ 1 chọn lựa nào, thì ông cũng không thể!

Nơi em về trời xanh không em?

TCS hỏi, đau thương như thế, chính là vì ông đếch có một nơi nào để về.
PXA chẳng đã từng than, địa ngục chật cứng, đếch có chỗ cho tớ!

Nhạc TCS  đã giúp đám bỏ chạy bợ đít VC, đám VC chính hiệu nuốt được nỗi đau 3 triệu con người chết vô ích, và nỗi nhục về tình trạng băng hoại như hiện nay ở trong nước.
Bản thân Trịnh cũng đậm nỗi đau đó, chính vì thế mà ông viết ra thứ nhạc đó! 

Tình Yêu như Trái Phá, 1 cách nào đó, còn là nỗi mong mỏi của họ Trịnh. Ông thèm được “chọn bên” [chọn VC trong cuộc chiến, và khi nó chấm dứt, chọn đi cải tạo như bạn bè Miền Nam của ông, chọn đi vượt biển, như cả Miền Nam], và bất cứ 1 chọn lựa nào, thì ông cũng không thể!

Nơi em về trời xanh không em?

TCS hỏi, đau thương như thế, chính là vì ông đếch có một nơi nào để về.
PXA chẳng đã từng than, địa ngục chật cứng, đếch có chỗ cho tớ!
*

Cuốn "Kẻ Xa Lạ" được chọn là cuốn sách số 1 trong 1 cuộc bình bầu của 1 tờ báo Tây, và, 1 trong những lý do, là, nó ngắn quá, dễ đọc quá, nhất là đối với giới sinh viên học sinh người nước ngoài, nghĩa là, đối với 1 thằng cu Gấu, tập tành viết, và tập tành đọc sách Tây, thuở mới lớn, ở một thành phố Sài Gòn còn thanh bình, chưa từng biết đến bom đạn, chiến tranh thì ở quá xa. Thành thử, cái lần Gấu rời thành phố, đi Cai Lậy, rồi đi qua cây cầu gỗ, rồi tiếng đạn đại bác từ chi khu bất thình lình bắn đi, khiến trái tim mù lòa của Gấu bỗng sáng rỡ, nhận ra mình, nhận ra tình yêu, nhận ra cái chết, là vậy. Anh Tây mũi tẹt có bao giờ được hưởng cái sung sướng tận cùng sung sướng, khổ đau tận cùng khổ đau, như thế, thành thử, không thể nào hiểu Tình Yêu như Trái Phá được! 

Anh ta cũng không đau cái nỗi đau của Camus, khi tới Paris lần đầu, và ghi trong nhật ký:

Kẻ xa lạ, Camus, đến từ mặt trời Địa Trung Hải, đã thất vọng, lần đầu gặp Paris, và khám phá vẻ nham nhở, xám xịt, mưa, những người gác cổng, và những vụ tự tử vô danh trong những căn phòng khách sạn, như trong Sổ Tay của ông, vào năm 1940, khi định cư tại đây:
"Đọc Paris Buổi Chiều và cảm thấy trái tim của thành phố ê hề trên những trang báo, cái tính đê tiện của một cô thợ khâu.... Nó [Paris] thì thối rữa. Sướt mướt, mỹ miều, vui lòng khách đến, chốn ẩn trú nhớm nhúa, nơi con người phải cố mà sống trong một thành phố quá tàn bạo đối với nó."
Cảm giác đầu tiên và cũng là cuối cùng: Chẳng bao giờ ông có được một từ dịu dàng với thành phố đó. Ông cảm thấy lạc lõng, xốn xang. Đây là một con người khốn khổ vì hoài nghi, vì nghĩ rằng mình vô ích, vô tích sự, và chỉ cảm thấy dịu đi một phần nào, bằng những câu vắn ngắn thật sáng sủa, chỉ để tố cáo sự bất công của cõi người.
Sự thực, ông ở đâu đó, không ở chỗ đó: Paris. Ngay cả khi đã nổi tiếng, sau khi Kẻ Xa Lạ xuất bản, vào năm 1942, chẳng có một câu nào trong Sổ Tay nói lên niềm vui của ông, mà chỉ là niềm kinh hoàng (effroi). Ông bị chấn động bởi nỗi khốn cùng, mà ông chứng kiến, khi đi đi về về trên xe lửa, từ Saint-Étienne tới Chambon-sur-Lignon, nơi ông phải tới để chữa trị chứng lao phổi. 

GNV đọc Kẻ Xa Lạ của Cà Muy
[Cà Muy, thì giống như Cà Mau, vậy, thành thử Mít đọc NNT mà thấy ra chất hiện sinh, phi-ní!]

TLS 18 Nov 2010

Anh Tẩy mũi tẹt chuồn cuộc chiến Mít "trước khi có cuộc chiến Mít" [khi nó “chưa” hứa hẹn những điều khủng khiếp, khi Miền Nam còn tương đối thanh bình], và qua những gì anh ta cho biết, khi qua Tây, anh ta sống bằng nghề dạy học, trong khi chờ cuộc chiến chấm dứt, và.. về, nhưng cả một bầy như anh ta, mặc dù chiến tranh chấm dứt, Đảng nhắn nhe, chắc thế, đếch cho một mống nào về, cho đến khi già sắp chết, Đảng thương hại, thôi tha cho nó; về 1 cái, là anh lên giọng khoe tài ngoại ngữ của ảnh.
Khổ một nỗi, anh ta không làm sao vỡ ra được một điều rất ư là cơ bản, là cái việc dịch văn nó khác hẳn cái việc dậy ngoại ngữ. Bạn thật rành tiếng nước ngoài, chưa đủ bảo đảm, bản dịch của bạn, là một tác phẩm văn học, trong tiếng mẹ đẻ của bạn. Nhiều độc giả nhỏ tuổi, ở trong nước, chẳng đã từng than, nghe giới thiệu tác giả đó, đó, số 1 thế giới, và khi đọc bản dịch,  bèn xì một tiếng, thua một tác giả Mít, thứ thường thường bậc trung, chưa nói thứ bảnh tỏng!

Rõ nhất với Mít, là trường hợp Hà Mai Anh dịch "Tâm Hồn Cao Thượng", của De Amicis, qua bản tiếng Pháp, khi đang học Trung Học, vậy mà cho tới nay, không bản dịch nào qua được bản dịch của ông.

Nhiều khi cái đọc của bạn quyết định số phận một bản dịch.

GNV đã từng gặp hơn 1 lần kinh nghiệm này.
Một lần với bản dịch Trăm Năm Cô Đơn, đã từng kể ra, trong 1 bài viết đăng trên talawas, và trên TV
Và một lần, với bản dịch một bài thơ của Brodsky, của 1 ông “cũng” thi sĩ, nhà văn, nhà dịch thuật từ khi GNV mới tập tành viết lách! Vụ này, GNV cũng đã từng lèm bèm vài lần trên TV. (1)
Đọc, 1 phát, bài thơ dịch, là thấy có cái gì gai gai. Bèn phải đi kiếm bản tiếng Anh, để so sánh. Hoá ra là ông thợ dịch muốn làm hài lòng nhà nước VC, ông ta chẳng đã từng khoe, là người đầu tiên giới thiệu Brodsky thi sĩ, tới độc giả Mít ở trong nước.
Thế là ông ta bèn biến 1 ông thi sĩ  Nga, yêu hoà bình, bị lưu đầy nội xứ, Brodsky, Nobel văn chương, thành 1 ông, ngang tầm thời đại với tác giả câu thơ làm chết 3 triệu người, ở cả hai bên cuộc chiến, chưa kể vài triệu người sau khi nó chấm dứt, ‘đường ra trận mùa này đẹp lắm’, Phạm Tiến Duật.

TV post bài thơ của Brodsky, và nhân đó, dịch, để đáp lại tấm thịnh tình của 1 độc giả, sao GNV lèm bèm hoài về Brodsky, mà chưa thấy dịch thơ Brodsky!
*

Vả chăng cái lý do ông phịa ra, cái gì gì tiếng Mít cụ thể, tiếng Tẩy trừu tượng, để giải thích nỗi khó khăn khi dịch, theo Gấu, đại nhảm. Chứng cớ, chuyện đang ì xèo, nhân bản dịch mới nhất ra tiếng Anh, cuốn Madame Bovary, của Lydia Davis, cho thấy 1 điều: Dịch từ tiếng Pháp qua tiếng Anh, cũng đâu có dễ nhá!
*

My dear Telemachus,
                                    The Trojan War is over now;
I don't recall who won it.
The Greeks, no doubt, for only they would leave
so many dead so far from their own homeland.
But still, my homeward way has proved too long.
While we were wasting time there, old Poseidon,
it almost seems, stretched and extended space.

I don't know where I am or what this place
can be. It would appear some filthy island,
with bushes, buildings, and great grunting pigs.
A garden choked with weeds; some queen or other.
Grass and huge stones ... Telemachus, my son!
To a wanderer the faces of all islands
resemble one another. And the mind
trips, numbering waves; eyes, sore from sea horizons
run; and the flesh of water stuffs the ears.
I can't remember how the war came out;
even how old you are-I can't remember. 

Grow up, then, my Telemachus, grow strong.
Only the gods know if we'll see each other
again. You've long since ceased to be that babe
before whom I reined in the plowing bullocks.
Had it not been for Palamedes' trick
we two would still be living in one household.
But maybe he was right; away from me
you are quite safe from all Oedipal passions,
and your dreams, my Telemachus, are blameless.

1972 / Translated by George L. Kline
Note: Bài thơ này, in trong tập A Part Of Speech, để tặng ông cụ bà cụ thân sinh, phần I: A Song to No Music

(1) Nhân chuyện nói không với cuộc chiến, và nhân đọc thơ Brodsky (1940-1996), do Hoàng Ngọc Biên dịch, (2) đăng trên Tiền Vệ, Gấu tôi xin ghi ra đây.

Odysseus nói với Telemachus
Telemachus con yêu của ta,
                                               Cuộc chiến thành Troy
giờ đây đã kết thúc; ta không còn nhớ ai đã thắng trận.
Người Hy lạp, hẳn thế, bởi cho đến nay chỉ có họ mới có thể
đánh gục được nhiều người đến vậy khi xa quê hương mình.
[HNB dịch]

Bản tiếng Anh [Collected Poems in English]
My dear Telemachus,
              The Trojan war
is over now; I don't recall who won it.
The Greeks, no doubt, for only they would leave
so many dead so far from their own homeland.

Câu trên, ông bố nói với thằng con, ta đếch thèm nhớ, ai thắng trận.
Câu dưới, ông bố quả quyết, chắc chắn mấy thằng... VC, ấy chết xin lỗi, mấy thằng Hy Lạp, bởi vì chỉ chúng nó mới dám đi xa quê hương của chính chúng nó. Để... ăn cướp!

Nhưng Brodsky viết, họ "để lại nhiều xác chết", chứ không phải "đánh gục nhiều người".
Nhà thơ không hề phân biệt, giữa rất nhiều xác chết đó, cái nào "được" coi là... liệt sĩ, cái nào "bị" coi là... Nguỵ!

NKTV

(2) Bệ về đây, cho chắc ăn:

JOSEPH BRODSKY
(1940-1996)

Telemachus con yêu của ta,
                                                Cuộc chiến thành Troy
giờ đây đã kết thúc; ta không còn nhớ ai đã thắng trận.
Người Hy lạp, hẳn thế, bởi cho đến nay chỉ có họ mới có thể
đánh gục được nhiều người đến vậy khi xa quê hương mình.
Thế tuy nhiên, đường về quê ta ta quả thấy quá xa.
Trong khi chúng ta phí thì giờ ở đấy, thì gần như có vẻ
thần biển Poseidon đã căng dài và mở rộng không gian.

Ta không biết mình đang ở đâu cũng chẳng hay chỗ này
có thể là gì. Hình như ta nhìn thấy có hòn đảo nát bẩn,
những bụi cây, những tòa nhà, và cả những con lợn ủn ỉn.
Một khu vườn ngập tràn cỏ dại; một nữ hoàng gì đó.
Cỏ và đá tảng... Này Telemachus, con trai ta!
Đối với một kẻ tha phương thì mọi hòn đảo
dáng vẻ đều giống nhau. Và trí tuệ lạc bước,
vì mải đếm những ngọn sóng; nước mắt ứa ra vì mải nhìn
những chân trời; và những khối nước làm cho tai lùng bùng.
Ta không nhớ ra được cuộc chiến đã kết thúc như thế nào;
ngay cả con bao nhiêu tuổi – ta cũng không thể nhớ ra.

Vậy thì hãy lớn dậy, hỡi Telemachus con ta, hãy lớn mạnh.
Chỉ thần thánh mới biết được chúng ta sẽ còn gặp lại nhau
hay không. Từ lâu con đã thôi là thằng bé con ta vẫn
phải đứng trước mặt để chận những con bò kéo cày
Nếu không có cái trò bịp của Palamedes
cha con ta đã vẫn còn sống bên nhau dưới một mái nhà.
Nhưng có lẽ ông vua kia có lý; sống xa ta
con lại an toàn khỏi lo mọi thứ đam mê kiểu Œdipus, và
những giấc mơ của con, Telemachus, sẽ không có gì tội lỗi.

--------------------------------

Như chúng ta biết: Thú thực, GNV không biết!

Lần này, thư thả, GNV đọc lại toàn bài dịch của HNB, thấy… dởm. Không chỉ 1 mà tới… hai chỗ dịch sai. Ngay ở đầu bài thơ, chúng ta đã được biết, cuộc chiến kết thúc ra sao, vậy mà, sau đó, nhà thơ Mít dịch câu thơ, I can't remember how the war came out: Ta không nhớ ra được cuộc chiến đã kết thúc như thế nào!
Nên dịch, ‘ta không biết lý do cuộc chiến bùng ra’, đại khái thế, và liền đó, ông bố nói, ta cũng đếch có nhớ, mi, thằng con ta bao nhiêu tuổi, để nhấn mạnh cái trí nhớ tồi tệ của mình.
Từ “blameless”, không có gì trách cứ, thì ông thợ dịch là “sẽ không có gì tội lỗi!
Dịch như thế, mà dịch gần như suốt 1 đời, quả cũng là 1 điều “sẽ không có gì tội lỗi cả”!  

A wanderer, một người lang thang, dong duổi, thơ thẩn, "dong chơi một cõi trời chỉ biết", mà dịch là 1 kẻ tha hương, không đúng tinh thần Brodsky, như cái tay viết bài trên trang net của Viện Nobel chỉ ra.
Với ông Bengt Jangfeldt này, Brodsky là 1 kẻ bị trầm luân bởi cái thân phận một đi không trở lại. Hoàng hạc nhất khứ bất phục phản. Joseph Brodsky: Người hùng Virgil: Đi để mà đừng bao giờ trở về. A Virgilian Hero, Doomed Never to Return Home. Thành thử dịch, 1 kẻ tha phương, là không đúng.
Nên nhớ, Brodsky chẳng hề muốn dời khỏi nước Nga. Nhà nước bắt ông đi, và bắt ông điền đơn xin được tự nguyện tha phương. Khi điền đơn, tới mục, tên người bảo lãnh ông ở nước ngoài, ông phải hỏi đấng công an bạn dân: Gọi ông này là gì, và tay công an gợi ý, ghi là chú!
Và khi Brodsky hỏi lại, nếu tớ đếch ký đơn tình nguyện lưu vong này, thì sao, tay kia nói thẳng, sẽ ‘hot’ nóng lắm đấy!
*

And the mind
trips, numbering waves; eyes, sore from sea horizons
run; and the flesh of water stuffs the ears.

HNB dịch là:

Và trí tuệ lạc bước,
vì mải đếm những ngọn sóng; nước mắt ứa ra vì mải nhìn
những chân trời; và những khối nước làm cho tai lùng bùng.

Thú thực, không biết ông lấy ở đâu ra từ “lạc bước”!

Theo Gấu ở đây có 3 mệnh đề, với 3 động từ được chia, là ‘trip, run, và stuff’. GNV thử đề nghị bản dịch sau đây:

Và cái đầu dong duổi, [lẩn thẩn] đếm những con sóng; cặp mắt nhức nhối chạy theo những đường chân trời; và khối nước nhồi đôi tai.

Từ ‘flesh’, thịt, ở đây cũng “rất” Brodsky. Nó làm chúng ta nhớ tới câu thơ, "Bao thơ tôi, ít nhiều chi, là về cùng một điều - về Thời Gian. Về thời gian làm gì con người". Và từ đó, tới câu thơ, “Bụi là thịt của Thời Gian”.
* 

Trong bài thơ, Khúc Ru Mỏm Cá Thu, “Lullaby of Cape Cod" (1975)  Brodsky miêu tả cuộc “dời” [his “move”] đi Mẽo của ông, như là “thay đổi Đế quốc”. Cho dù ra đi, dời đổi, là mất mát, là gì gì đi chăng nữa, với ông, về bản chất, chẳng có gì là đổi thay, nghĩa là ông vẫn vậy. Nếu không chi ly từng chi tiết - nghĩa là, lẽ đương nhiên, một đế quốc này có thể tởm hơn đế quốc kia - đế quốc luôn luôn hiện hữu, và ‘mắm sốt’ [même chose] như nhau [empires have always existed and resemble one another], mặc dù thi sĩ bị đế quốc Xô Viết làm tình làm tội, nhưng ông không tin rằng, có một hệ chính trị đem đến cho con người một xã hội hoàn toàn. Kẻ Thù Lớn không phải là Không Gian, nhưng mà là Thời Gian.

Chính cách tiếp cận thời gian của Brodsky đã xác định cái nhìn thế giới của ông. “Điều làm tôi quan tâm, và luôn luôn quan tâm nhiều nhất, đó là thời gian, và những tác động - những hậu quả - của nó lên con người. Cách chi chi, như thế nào, nó thay đổi, nghiền nát con người…  Về mặt khác, đây chỉ là một ẩn dụ, về điều thời gian làm, đối với không gian và với thế giới. Thời gian là tối thượng - tất cả cái còn lại, nghĩa là không phải là thời gian, thì đều là bị chi phối bởi “quyền lực của thời gian”, “tên cai trị”, “kẻ sở hữu”. Thời gian là kẻ thù của con người, và của tất cả những gì con người sáng tạo ra và trân quí chúng. “Điêu tàn là chiến thắng của khí trời và của thời gian”: "Ruins are the triumph of oxygen and time."

Thời gian, như đỉa đói, bấu chặt lấy con người, và con người vì nó mà già khòm, xấu xí mãi ra, rồi chết, biến thành “bụi” – “thịt của thời gian”, như Brodsky gọi. Những từ chià khóa của thơ ông là: “splinter”, “[cái gai, cái dằm: Gai chích vô thịt thì đau, thịt chích vô thịt nhớ nhau trọn đời], “shard” [miểng kính bể], “fragment”[ đoạn, mẩu]. Một trong những cuốn sách của ông có tên là Một Phần Lời. A Part of Speech. Con người – nhà thơ, nói riêng – là một phần của ngôn ngữ, mà ngôn ngữ thì già hơn anh ta, và sẽ còn cứ thế tiếp tục sống, sau khi đã tính sổ với tên hầu của nó, là con người – nhà thơ, nói riêng.
A Virgilian Hero, Doomed Never to Return Home

Vào thời đại net như thế này, tốt nhất, khi dịch, nên kèm theo nguyên tác, hoặc bản tiếng nước ngoài mà dịch giả đã dịch, từ đó. Trên TV, hầu như bài dịch nào cũng có nguyên tác đính kèm, là vậy. Thứ nhất, và trên hết, để độc giả đọc song song, và tham dự vào phần dịch, và nếu cần, đưa ý kiến, dịch sai hay đúng… Chỉ có cách đó, thì theo thời gian, chúng ta mới có được 1 bản dịch ngày một hoàn hảo. Dịch xong mà đốt mẹ nguyên tác, ai cũng dịch được hết.

Giấu nguyên tác, thì cũng tiếu lâm như “phịa” ra nguyên tác, dù đứng ngay kế bên, của 1 tay MC ở trong nước!

Trong bài tưởng niệm Jospeh Brodsky, khi ông mất, GNV kèm thêm phần viết về bạn mình, là nhà thơ Joseph Huỳnh Văn; một ông cũng viết lách lăng nhăng, vớ vỉn, xạc, bạn ông, thơ cỡ nào, mà ông dám để kế bên Brodsky? (1)

Cả hai ông Jospeh này đều dân Ky Tô.
Bạn đọc, dịch thơ Brodsky, đừng có quên, ông là nhà thơ Ky Tô, như Milosz, cũng dân Ky Tô.

Sở dĩ GNV không dám đụng vô thơ Brodsky, đa phần là vì Gấu là 1 tên ngoại đạo!

 (1)
Chết là hết, như người Việt thường nói. Nhưng Volkov, trong bài viết tưởng niệm thi sĩ Joseph Brodsky, "Con sói cô đơn của thơ ca", đã trích dẫn câu thơ của nữ sĩ Akhmatova, "Khi một người đàn ông chết, những bức chân dung của người đó thay đổi", và đưa ra nhận xét, "có chút chi lạnh lẽo ở hai dòng thơ này". Theo ông, thường ra, khi được tin một người bạn mất, và được trao công việc lọc lựa những bức chân dung, ông nhận thấy có những thay đổi thật tế vi, đôi khi gây kinh ngạc, từ nét mặt người quá vãng. Như thể thần chết vạch giùm cho chúng ta thấy một ý nghĩa, một viễn tượng nào đó, ở nơi người chết, chỉ sau khi đã phán bảo: người này chết rồi. Những giai thoại-sau cái chết (the posthumous legend) càng mạnh, hậu quả của chúng càng xáo trộn, ở nơi những bức chân dung đó. Và theo Volkov, chuyện như vậy đã không xẩy ra, trong trường hợp của Joseph Brodsky. Sau khi ông mất vì bịnh tim vào ngày 28 tháng Giêng năm 1996 ở New York City, giai thoại về ông khi còn sống nhập hẳn vào những bức hình của ông, qua đó, là thời niên thiếu nổi loạn trong một thành phố bị vây hãm, cuộc vây hãm 900 ngày, dài nhất trong lịch sử cận đại, chưa kịp hồi phục bị giáng thêm đòn thanh trừng thời kỳ Stalin, rồi tới bản án theo kiểu Kafka của nhà nước Xô viết…

Người viết đã có lần giới thiệu bài tưởng niệm Joseph Brodsky, của T. Tolstaya, rồi nhân đó, tưởng niệm một nhà thơ Việt. Một người quen đã bực mình, tại sao lại để hai nhà thơ kế nhau như thế? Brodsky thì ai cũng biết, nhà thơ bạn anh, đâu có ai biết đến mà chơi cái trò ăn theo!

Tôi thật sự ngạc nhiên, khi bị hỏi như vậy, lần đó.

Trong bài viết của Tolstaya có nhắc tới một người thợ mộc ở Moscow, nhân được phỏng vấn, đã trả lời: Tôi chỉ mong có một cuộc sống riêng tư. Như Joseph Brodsky!

Anh bạn nhà thơ của người viết sau 1975 đã làm nghề thợ mộc. Trước đó anh làm nghề dạy học. Anh khoe, tìm thấy những vân gỗ y hệt những vần thơ!
Cái ông thợ mộc chẳng ai biết đến đó lại mong có một cuộc đời rất riêng tư của một nhà thơ được giải Nobel văn chương!
Cái ông thợ mộc bạn tôi, giả sử như gặp nhà thơ Nga ở cái thế giới nào đó, có thể sẽ là hai người bạn thân. Tôi thực sự mong mỏi như vậy. Và tôi còn tin rằng Joseph Brodsky sẽ thèm thuồng cái số phận của anh bạn thơ của tôi, ở trong cái thế giới cả hai đã cùng từ bỏ. 

Nhà thơ Nga bị nhà nước Nga tống xuất, xin xỏ mãi để được ở lại, mà không được. Bạn tôi cứ tà tà ở lại, chẳng ai đuổi, và cũng chẳng thèm đi! Bạn tôi làm thợ mộc, nhà thơ Nga phải làm nghề mổ tử thi. Ông tự hào về nghề đó, và xấu hổ khi phải bỏ nghề. Anh bạn nhà thơ của tôi tự hào là một anh thợ mộc, và anh tìm thấy thơ ở đó, khi không còn có thể làm thơ được nữa.
Thử hỏi Brodsky có tìm thấy thơ từ những xác chết hay không?
Anh bạn nhà thơ của tôi, là bạn thân của Đỗ Long Vân.
Tôi viết bài tưởng niệm Đỗ quân cũng trong ước vọng đó: được có một cuộc đời riêng tư như Đỗ quân.
Bởi vì cái cuộc đời riêng tư đó thật là hiển hách vô cùng, đối với đám tụi tôi. Đám chúng tôi, khi đi trình diện nhập ngũ, trưng đủ thứ bằng cấp, để được đi học sĩ quan (bằng tú tài), để được biệt phái về một đơn vị không tác chiến (bằng chuyên môn)…
Đỗ quân, tuy bằng cấp đầy mình, đã từng du học Paris, giáo sư đại học, đi trình diện như một cái bang chẳng có một túi nào!
Sĩ quan, binh lính miền nam trước 1975 thường mặc quân phục bó sát người. Kỷ niệm của tôi về Đỗ quân, trong lần tình cờ đi cùng anh bạn thi sĩ Joseph Huỳnh Văn ghé thăm ông tại Đài Truyền Tin Phú Lâm, là một anh lính trong bộ quần áo nhà binh rộng thùng thình, tươi cười, thoải mái. Tôi có cảm tưởng ông thoải mái hơn cả lần đầu gặp tại quán Cái Chùa, đường Tự Do.
Nguồn

Một số bài liên quan: